Miễn truy cứu trách nhiệm hình sự dự án đất đai là vấn đề then chốt đang được hàng nghìn doanh nghiệp quan tâm khi các dự án tồn đọng kéo dài nhiều năm. Việc tháo gỡ vướng mắc pháp lý không chỉ giúp doanh nghiệp thoát khỏi áp lực hình sự mà còn khơi thông nguồn lực đất đai quốc gia. Bài viết dưới đây sẽ phân tích chi tiết các điều kiện pháp lý quan trọng, cùng ACC HCM làm rõ những quy định mới nhất.

1. Điều kiện để không bị truy cứu trách nhiệm hình sự trong các dự án đất đai tồn đọng
Theo Nghị quyết số 29/2026/QH16, có hiệu lực từ ngày 01/05/2026, việc xem xét không truy cứu hoặc miễn trách nhiệm hình sự đối với một số vi phạm pháp luật về đất đai phải căn cứ vào tính chất, mục đích, hậu quả của hành vi và tình trạng thực hiện dự án. Cơ chế này áp dụng đối với các hành vi vi phạm pháp luật về đất đai xảy ra trước ngày 01/08/2024, không phải mọi vi phạm phát sinh trong quá trình thực hiện dự án đều được áp dụng.
Cụ thể, theo Điều 5 Nghị quyết số 29/2026/QH16, trường hợp vi phạm không gây thất thoát, lãng phí tài sản nhà nước phải đáp ứng các điều kiện: hành vi không có yếu tố tham nhũng; được thực hiện vì mục đích phát triển kinh tế – xã hội hoặc bảo đảm quốc phòng, an ninh; dự án, công trình đã hoàn thành và mang lại hiệu quả kinh tế – xã hội cho địa phương, đất nước; không có khiếu nại, tố cáo liên quan hoặc các khiếu nại, tố cáo đã được giải quyết dứt điểm theo quy định. Trường hợp có gây thất thoát, lãng phí tài sản nhà nước thì ngoài các điều kiện nêu trên, hậu quả phải được khắc phục toàn bộ.
Đối với dự án đang thực hiện, chưa hoàn thành và chưa khắc phục được hậu quả do nguyên nhân khách quan, Điều 6 Nghị quyết số 29/2026/QH16 quy định cơ chế xem xét tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự khi hành vi không có yếu tố tham nhũng, được thực hiện vì mục đích phát triển kinh tế – xã hội hoặc bảo đảm quốc phòng, an ninh, đồng thời dự án vẫn có khả năng, phương án và điều kiện khắc phục hậu quả, mang lại hiệu quả kinh tế – xã hội. Tổ chức, cá nhân liên quan phải cam kết và tích cực khắc phục theo tiến độ, phương án đã đề ra. Việc xem xét cụ thể thuộc thẩm quyền của cơ quan tiến hành tố tụng trên cơ sở hồ sơ, tài liệu và chứng cứ của từng vụ việc.
Bên cạnh đó, Điều 29 Bộ luật Hình sự năm 2015, được sửa đổi, bổ sung năm 2017, quy định các căn cứ miễn trách nhiệm hình sự theo pháp luật hình sự nói chung. Khi xem xét một vụ việc đất đai, cần phân biệt căn cứ miễn trách nhiệm hình sự theo Điều 29 với cơ chế đặc thù tại Nghị quyết số 29/2026/QH16; việc tự nguyện khắc phục hậu quả không đương nhiên làm phát sinh quyền được miễn trách nhiệm hình sự.
2. Căn cứ pháp lý và phạm vi áp dụng
Nghị quyết số 29/2026/QH16 là căn cứ pháp lý quan trọng quy định cơ chế đặc thù để xử lý vi phạm pháp luật về đất đai của tổ chức, cá nhân xảy ra trước khi Luật Đất đai năm 2024 có hiệu lực và tháo gỡ khó khăn, vướng mắc cho các dự án tồn đọng, kéo dài. Nghị quyết có hiệu lực từ ngày 01/05/2026, tập trung vào các hành vi vi phạm xảy ra trước ngày 01/08/2024 và đặt ra điều kiện cụ thể để xem xét không truy cứu, miễn trách nhiệm hình sự hoặc áp dụng các biện pháp tố tụng phù hợp.
Bên cạnh đó, Bộ luật Hình sự năm 2015, được sửa đổi, bổ sung năm 2017, tiếp tục là căn cứ xác định tội phạm, trách nhiệm hình sự và các trường hợp miễn trách nhiệm hình sự theo quy định chung. Đối với việc giải quyết, xét xử các vụ án thuộc phạm vi Nghị quyết số 29/2026/QH16, cần áp dụng thêm Nghị quyết số 04/2026/NQ-HĐTP của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao. Nghị quyết này hướng dẫn việc áp dụng một số cơ chế, chính sách đặc thù thuộc thẩm quyền của Tòa án khi giải quyết, xét xử vi phạm pháp luật về đất đai và có hiệu lực từ ngày 15/10/2026.
Việc áp dụng các quy định nêu trên phải được thực hiện thận trọng, bảo đảm đúng đối tượng và điều kiện. Cơ quan có thẩm quyền cần làm rõ hành vi vi phạm có liên quan đến tham nhũng hay không, mục đích thực hiện dự án, hiệu quả kinh tế – xã hội, hậu quả thiệt hại và mức độ khắc phục. Nghị quyết số 29/2026/QH16 không phải căn cứ để hợp thức hóa mọi sai phạm về đất đai hoặc tự động loại trừ trách nhiệm hình sự của tổ chức, cá nhân liên quan.
Xem thêm: Cách xin hoàn thuế thu nhập cá nhân từ chuyển nhượng bất động sản
3. Quy trình xem xét miễn trách nhiệm hình sự
Để được xem xét miễn truy cứu trách nhiệm hình sự dự án đất đai, doanh nghiệp cần rà soát điều kiện áp dụng, chuẩn bị tài liệu chứng minh và phối hợp với cơ quan có thẩm quyền. Quy trình thực tế phụ thuộc vào giai đoạn giải quyết vụ việc và tình trạng pháp lý của dự án. Doanh nghiệp có thể thực hiện các bước cơ bản sau:
Bước 1: Chuẩn bị hồ sơ pháp lý đầy đủ
Doanh nghiệp cần thu thập hồ sơ liên quan đến dự án, bao gồm quyết định giao đất, cho thuê đất, giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, hồ sơ đầu tư, văn bản phê duyệt hoặc điều chỉnh quy hoạch, tài liệu thể hiện quá trình triển khai dự án và chứng từ thực hiện nghĩa vụ tài chính với Nhà nước. Đồng thời, cần chuẩn bị tài liệu chứng minh nguyên nhân, bối cảnh phát sinh vi phạm; mục đích thực hiện dự án; hiệu quả kinh tế – xã hội; tình trạng khiếu nại, tố cáo và mức độ khắc phục hậu quả nếu có thiệt hại. Đối với dự án chưa hoàn thành hoặc chưa khắc phục toàn bộ hậu quả, doanh nghiệp cần làm rõ nguyên nhân khách quan, khả năng tiếp tục thực hiện dự án và phương án, tiến độ khắc phục cụ thể. Các nội dung này là cơ sở để cơ quan có thẩm quyền đánh giá điều kiện áp dụng Điều 5 hoặc Điều 6 Nghị quyết số 29/2026/QH16.
Bước 2: Gửi đề nghị đến cơ quan có thẩm quyền
Doanh nghiệp hoặc cá nhân có liên quan cần gửi văn bản trình bày, đề nghị xem xét áp dụng cơ chế đặc thù kèm tài liệu chứng minh đến cơ quan đang giải quyết vụ việc. Tùy theo giai đoạn tố tụng, cơ quan tiếp nhận và xem xét có thể là Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát hoặc Tòa án có thẩm quyền. Nội dung đề nghị cần nêu rõ hành vi vi phạm liên quan đến đất đai, thời điểm xảy ra hành vi, căn cứ đề nghị áp dụng Nghị quyết số 29/2026/QH16, tình trạng dự án, hậu quả thiệt hại và kết quả hoặc phương án khắc phục. Việc gửi đề nghị không đồng nghĩa với việc đương nhiên được miễn trách nhiệm hình sự; quyết định xử lý phải dựa trên điều kiện luật định và tài liệu được cơ quan có thẩm quyền xem xét.
Bước 3: Phối hợp với cơ quan tiến hành tố tụng trong quá trình xác minh
Sau khi tiếp nhận thông tin, cơ quan có thẩm quyền sẽ xem xét hồ sơ, xác minh các điều kiện áp dụng và đánh giá chứng cứ liên quan. Doanh nghiệp cần cung cấp đầy đủ tài liệu theo yêu cầu, giải trình rõ các nội dung còn vướng mắc và thực hiện nghiêm túc phương án khắc phục hậu quả đã cam kết nếu thuộc trường hợp được xem xét tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự. Theo Nghị quyết số 04/2026/NQ-HĐTP, trong giai đoạn xét xử, Tòa án có thể căn cứ tài liệu của cơ quan có thẩm quyền để xem xét áp dụng cơ chế đặc thù nếu có đủ căn cứ. Đối với trường hợp cần khắc phục hậu quả, việc tạm đình chỉ vụ án hoặc hoãn phiên tòa được thực hiện theo điều kiện và trình tự quy định, không chỉ dựa vào đề nghị đơn phương của doanh nghiệp.
Xem thêm: kê khai thuế sử dụng đất phi nông nghiệp đối với nhà chung cư
4. Các trường hợp không được áp dụng miễn trách nhiệm hình sự
Không phải mọi dự án đất đai tồn đọng đều thuộc diện được áp dụng cơ chế miễn truy cứu trách nhiệm hình sự dự án đất đai. Nghị quyết số 29/2026/QH16 đặt ra các điều kiện cụ thể, trong đó yếu tố không có hành vi tham nhũng là điều kiện quan trọng. Vì vậy, các hành vi có yếu tố tham nhũng không đáp ứng điều kiện áp dụng cơ chế đặc thù tại Điều 5 và Điều 6 của Nghị quyết.
Ngoài ra, không thể chỉ dựa vào việc dự án gặp khó khăn, kéo dài hoặc doanh nghiệp đã nộp tiền, khắc phục một phần hậu quả để kết luận được miễn trách nhiệm hình sự. Đối với trường hợp dự án đã hoàn thành nhưng gây thất thoát, lãng phí tài sản nhà nước, Điều 5 yêu cầu phải khắc phục toàn bộ hậu quả và đáp ứng các điều kiện còn lại. Đối với dự án đang thực hiện, chưa hoàn thành và chưa khắc phục được hậu quả do nguyên nhân khách quan, việc xem xét tạm hoãn truy cứu phải đáp ứng các điều kiện tại Điều 6, bao gồm khả năng khắc phục, phương án thực hiện và cam kết theo tiến độ.
Việc xác định điều kiện áp dụng phải dựa trên tài liệu, chứng cứ và kết quả đánh giá của cơ quan có thẩm quyền. Nghị quyết số 29/2026/QH16 cũng không được áp dụng để xem xét lại các quyết định kỷ luật hoặc bản án hình sự đã có hiệu lực thuộc trường hợp bị loại trừ theo quy định của Nghị quyết. Do đó, doanh nghiệp cần rà soát kỹ thời điểm xảy ra hành vi, tình trạng tố tụng, hậu quả và phạm vi áp dụng trước khi đề nghị xem xét.
5. Câu hỏi thường gặp
Thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự đối với các vi phạm đất đai là bao lâu?
Theo Điều 27 Bộ luật Hình sự năm 2015, được sửa đổi, bổ sung năm 2017, thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự phụ thuộc vào loại tội phạm: 05 năm đối với tội phạm ít nghiêm trọng, 10 năm đối với tội phạm nghiêm trọng, 15 năm đối với tội phạm rất nghiêm trọng và 20 năm đối với tội phạm đặc biệt nghiêm trọng. Thời điểm bắt đầu tính thời hiệu và các trường hợp không áp dụng hoặc tính lại thời hiệu được xác định theo quy định của điều luật này. Đối với vi phạm pháp luật về đất đai thuộc phạm vi Nghị quyết số 29/2026/QH16, cần xem xét riêng điều kiện áp dụng cơ chế đặc thù; không thể chỉ căn cứ vào thời hiệu để kết luận người vi phạm đương nhiên được miễn trách nhiệm hình sự.
Doanh nghiệp cần làm gì khi nhận được thông báo khởi tố vụ án hình sự liên quan đến dự án đất đai?
Khi nhận được thông báo liên quan đến việc khởi tố vụ án hình sự về dự án đất đai, doanh nghiệp cần rà soát hồ sơ pháp lý, xác định rõ hành vi bị xem xét, thời điểm xảy ra vi phạm, tình trạng dự án và hậu quả có thể phát sinh. Doanh nghiệp nên làm việc với luật sư có kinh nghiệm về hình sự và đất đai để đánh giá khả năng áp dụng Nghị quyết số 29/2026/QH16, chuẩn bị tài liệu chứng minh các điều kiện liên quan và xây dựng phương án khắc phục hậu quả nếu cần thiết. Trường hợp đề nghị áp dụng cơ chế đặc thù, doanh nghiệp phải gửi tài liệu đến cơ quan đang giải quyết vụ việc và phối hợp theo yêu cầu; việc đề nghị không đồng nghĩa với việc chắc chắn được miễn trách nhiệm hình sự.
Việc miễn trách nhiệm hình sự có đồng nghĩa với việc không phải chịu bất kỳ trách nhiệm pháp lý nào khác không?
Không. Việc được miễn trách nhiệm hình sự theo Nghị quyết số 29/2026/QH16 không đồng nghĩa với việc doanh nghiệp hoặc cá nhân được miễn toàn bộ nghĩa vụ pháp lý liên quan đến dự án. Tùy trường hợp, chủ thể liên quan vẫn phải thực hiện nghĩa vụ tài chính về đất đai, bồi thường thiệt hại, khắc phục hậu quả hoặc chịu trách nhiệm hành chính theo quy định pháp luật tương ứng. Cơ chế đặc thù về hình sự chỉ được áp dụng trong phạm vi và điều kiện mà Nghị quyết quy định, không tự động loại trừ các nghĩa vụ khác phát sinh từ hành vi vi phạm.
Miễn truy cứu trách nhiệm hình sự dự án đất đai là cơ hội quan trọng để doanh nghiệp tháo gỡ khó khăn, tái cơ cấu hoạt động và khôi phục niềm tin với đối tác. Việc nắm vững các điều kiện và quy trình pháp lý sẽ giúp doanh nghiệp chủ động bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình. Nếu bạn đang gặp vướng mắc trong quá trình xử lý các vấn đề liên quan, hãy liên hệ ACC HCM để được đội ngũ luật sư giàu kinh nghiệm hỗ trợ tận tình và hiệu quả nhất.
Để lại một bình luận